ศักยภาพสำคัญของพื้นที่เขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก คือ การเป็นพื้นที่ยุทธศาสตร์แห่งภูมิภาคอาเซียนเป็นประตูสู่เอเชีย สามารถเข้าถึงประชากรโลกได้กว่าครึ่งหนึ่ง โดยพื้นที่เขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออกจะเป็นเขตพิเศษที่มีขนาดใหญ่ที่สุดในภูมิภาคอาเซียน ทั้งในเชิงงบประมาณ และขนาดพื้นที่ โดยในอนาคตพื้นที่เขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออกจะเป็นศูนย์กลางของความเชื่อมโยงกับการพัฒนาระเบียงเศรษฐกิจเหนือ-ใต้ และระเบียงตะวันออก-ตะวันตก ทั้งยังเป็นศูนย์กลางของความเชื่อมโยงมหาสมุทรอินเดียกับมหาสมุทรแปซิฟิก รวมถึงประเทศกลุ่มอนุภูมิภาคลุ่มแม่น้ำโขง และทางตอนใต้ของประเทศจีนด้วย โดยมีนโยบายการพัฒนาพื้นที่เขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออกด้วยการวางแผนลงทุนปรับปรุงโครงสร้างพื้นฐาน ระบบโลจิสติกส์ และสิ่งอำนวยความสะดวกบริการภาครัฐ สนับสนุนการพัฒนาเศรษฐกิจรองรับ 10 อุตสาหกรรมการลงทุนขับเคลื่อนเศรษฐกิจของรัฐบาล และการลงทุนขนาดใหญ่ของภาคเอกชน จะทำให้มีการเปลี่ยนแปลงพื้นที่ของกลุ่มจังหวัดในพื้นที่เขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก ซึ่งที่ผ่านมาการพัฒนายังขาดทิศทางและการบูรณาการแผนที่มีประสิทธิภาพ เมืองส่วนใหญ่เติบโตไปตามธรรมชาติ การใช้ที่ดินมีความหนาแน่นเฉพาะพื้นที่สองข้างทางขาดการพัฒนาความสัมพันธ์ระหว่างแหล่งงานกับที่อยู่อาศัย ดังเช่นระบบการเดินทางและการขนส่งสินค้า ซึ่งพบว่าประชาชนส่วนใหญ่ยังคงเดินทางด้วยรถยนต์ส่วนบุคคล เนื่องจากระบบขนส่งสาธารณะมีพื้นที่บริการอยู่อย่างจำกัดและไม่ได้มาตรฐาน ด้วยเหตุนี้จึงทำให้พื้นที่ชั้นในและพื้นที่ย่านชานเมืองเกิดปัญหาการจราจรคับคั่ง สำหรับการขนส่งสินค้ายังคงพึ่งพาระบบการขนส่งทางถนนเป็นหลักซึ่งได้เพิ่มปริมาณการแออัดการสัญจรบนผิวถนนมากขึ้นไปอีก ในขณะที่ความสามารถการรองรับของถนนมีอยู่อย่างจำกัด ทั้งนี้ ไม่นับรวมปัญหาด้านมลภาวะ อุบัติเหตุ คุณภาพชีวิต และสิ่งแวดล้อม ที่นับวันจะมีความรุนแรงมากขึ้นตลอดเวลา
การพัฒนาพื้นที่เขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก สนับสนุนการลงทุนอุตสาหกรรมเป้าหมาย 10 กลุ่มตามนโยบายของภาครัฐ แม้ว่าพื้นที่ภาคตะวันออกจะมีความเหมาะสม เนื่องจากมีระบบโครงสร้างพื้นฐานเดิมอยู่ทั้งการสาธารณูปโภค พื้นที่นิคมอุตสาหกรรม ระบบการขนส่งทางบก ทางราง ทางอากาศ และทางน้ำ แต่เมื่อเศรษฐกิจในพื้นที่เขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออกขยายตัว ระบบโครงสร้างพื้นฐานเดิม โดยเฉพาะด้านการขนส่ง จะยังไม่เพียงพอต่อความต้องการที่เพิ่มมากขึ้น การขับเคลื่อนเศรษฐกิจไทย และภูมิภาคอย่างยั่งยืน การคมนาคมที่พร้อม และทันสมัยในการกระจายสินค้า และรองรับผู้โดยสารในทุกรูปแบบการขนส่งสนับสนุนการพัฒนาในพื้นที่เขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก จึงมีความจำเป็นที่จะต้องพัฒนาด้านโครงสร้างพื้นฐานขึ้นรองรับ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง 4 โครงการหลักที่รัฐจะเร่งรัดการก่อสร้างให้เห็นผลเป็นรูปธรรมเร็วที่สุด ประกอบด้วย 1) โครงการขยายท่าอากาศยานอู่ตะเภา2) โครงการรถไฟความเร็วสูงสายตะวันออกเชื่อมต่อ 3 สนามบิน 3) โครงการพัฒนาท่าเรือ 4) โครงการรถไฟทางคู่
คณะกรรมการนโยบายการพัฒนาพื้นที่ในเขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก ในคราวประชุมครั้งที่ 2/2560เมื่อวันที่ 6 กรกฏาคม 2560 เห็นชอบให้สำนักงานนโยบายและแผนการขนส่งและจราจร (สนข.) เป็นผู้รับผิดชอบหลักในการจัดทำแผนพัฒนาระบบขนส่งสาธารณะ รวมถึงการพัฒนาระบบขนส่งระบบรองของเมืองพัทยา เพื่อเชื่อมสถานีรถไฟความเร็วสูง ภายใต้แผนปฏิบัติการโครงสร้างพื้นฐานด้านคมนาคมตามแผนงานการพัฒนาระเบียงเศรษฐกิจภาคตะวันออก สำนักงานนโยบายและแผนการขนส่งและจราจร (สนข.) ได้พิจารณาและเห็นความจำเป็นเร่งด่วนในการพัฒนาระบบขนส่งสาธารณะเพื่อเชื่อมโยงระบบโครงข่ายคมนาคมในพื้นที่เศรษฐกิจพิเศษที่สำคัญของประเทศโดยได้ดำเนินการจัดทำแผนแม่บทการพัฒนาระบบขนส่งสาธารณะในกลุ่มจังหวัด ฉะเชิงเทรา ชลบุรี และระยอง เพื่อสนับสนุนและรองรับการพัฒนาพื้นที่เขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก ทั้งในด้านเศรษฐกิจ การท่องเที่ยวและสังคมเพื่อให้เกิดการบูรณาการรูปแบบการพัฒนาที่เด่นชัด มีศักยภาพในระดับสูงในการสร้างระบบเศรษฐกิจที่มีความยั่งยืนการพัฒนาระบบขนส่งสาธารณะให้มีความเชื่อมโยงกับการพัฒนาเมืองและโครงสร้างพื้นฐาน โดยเฉพาะโครงการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานด้านการคมนาคมขนส่งที่สำคัญดังกล่าวข้างต้น ซึ่งจะเป็นปัจจัยสำคัญที่จะเสริมสร้างสนับสนุนการเติบโตของพื้นที่เขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก พร้อมกับความยั่งยืนของประเทศ รวมทั้งสอดคล้องกับนโยบายและยุทธศาสตร์การพัฒนาประเทศที่ได้กำหนดไว้ตามยุทธศาสตร์ชาติ 20 ปี แผนการพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 12 (พ.ศ. 2560-2565) ที่มุ่งเน้นการเปลี่ยนผ่านประเทศไทย จากประเทศที่มีรายได้ปานกลาง ไปสู่ประเทศที่มีรายได้สูง ผ่านการลงทุนโครงสร้างพื้นฐานด้านคมนาคมขนส่งเพื่อเชื่อมโยงพื้นที่ทางเศรษฐกิจในประเทศและต่างประเทศ เพิ่มประสิทธิภาพการบริหารจัดการโครงข่ายที่มีอยู่และผลักดันการเจรจาด้านการขนส่งกับประเทศเพื่อนบ้าน รวมทั้งกรอบความร่วมมือทางเศรษฐกิจต่างๆ
